Pavlína Čančarová
Ostatnio ogromne zainteresowanie wzbudził dokument papieża Franciszka Evangelii gaudium o radosnym przekazywaniu ewangelii. Z tej okazji przeszliśmy przez dyplomową pracę Pavlíny Čančarovej, z której przed rokiem i pół opublikowaliśmy kilka akapitów o historii trzeciego zakonu Karmelu. Teraz możemy w skrócie przypomnieć, co dokumenty nauczania Kościoła po II Soborze Watykańskim przedstawiają na temat apostolatu laików. Warto do tych myśli wracać nieustannie. Dla nas szczególnie w kontekście karmelitańskiego trzeciego zakonu. A do tego dołączmy jeden artykuł z wymienionego dokumentu papieża Franciszka.
W przedkoncyliarnym katolickim rozumieniu Kościoła podkreślano takie pojęcie Kościoła, które koncentrowało się wyłącznie na jego zewnętrznych, organizacyjnych przejawach, na hierarchii. Dochodziło więc do jakiegoś cichym założeniu zidentyfikowania Kościoła z klerem. Sobór jednak na to pojęcie zareagował stwierdzeniem, że Kościół nie jest w pierwszej kolejności instytucją z dokładnie określoną strukturą, ale przede wszystkim misterium (tajemnicą). Wszyscy, którzy przez chrzest należą do Chrystusa, są Kościołem, tzn. także laicy. Najpierw w dokumentach soborowych podkreślona zostaje podstawowa równość wszystkich członków Ludu Bożego, a dopiero później różnicuje się poszczególne stany, urzędy i zadania. W tym tkwi wielki wkład II Soboru Watykańskiego z punktu widzenia ogólnego pojęcia Kościoła, które jest w ten sposób rozwijane przede wszystkim w konstytucji o Kościele Lumen gentium (LG).
Dokumenty soboru zawierają bardzo cenne fragmenty o istocie, godności, duchowości, misji i odpowiedzialności laików. Na nie następnie nawiązują kolejne myśli rozwijane w dokumentach pokoncylarnych: Christifideles laici (ChL) oraz Novo millenio ineunte.
Dla apostolatu laików podstawowymi i najważniejszymi dokumentami soborowymi są Lumen gentium oraz dekret o apostolacie laików Apostolicam actuositatem (AA).
Lumen gentium w historii Kościoła po raz pierwszy pozytywnie definiuje pojęcie „laik”, dalej bardzo ogólnie formułuje misję laika w Kościele i po raz pierwszy otwarcie mówi o apostolacie laików. Laik z punktu widzenia Lumen gentium nie jest rozumiany przede wszystkim jako „niekleryk” czy ten, kogo tylko trzeba prowadzić, lecz jako ten, kto na podstawie sakramentów inicjacji jest powołany do trzech urzędów Chrystusowych i tym samym przynależy całkowicie równocześnie do Ludu Bożego. Na tym sakramentalnym fakcie oparta jest głęboka jedność i równość wszystkich członków Ludu Bożego, a z tej podstawowej równości wypływa także wspólne powołanie wszystkich do apostolatu. Z samym przynależnością laików do Ludu Bożego związane jest ich prawo, ale i zadanie współudziału w apostolacie całego Kościoła i wykonywania go według ich możliwości. Laik do apostolatu nie potrzebuje być delegowany ani upoważniony przez hierarchię. Jego apostolat wywodzi się bezpośrednio z członkostwa w Kościele. Laik otrzymuje prawo i umocnienie bezpośrednio od Chrystusa i Ducha Świętego, a nie od hierarchii. Dlatego też laik swoim apostolatem nie ma tylko jakiejś współpracy przy apostolacie hierarchii.
To nowe pojęcie laika staje się punktem wyjścia do każdej późniejszej refleksji oraz rozwoju myśli na temat laickiego apostolatu. Podsumowując, Lumen gentium zwraca uwagę na godność laików oraz ich odpowiedzialność za zbawienne posłanie Kościoła.
Dekret Apostolicam actuositatem jest skierowany szczególnie do laików, dlatego zajmuje się laikami oraz ich apostolatem bardziej szczegółowo. Dekret potwierdza, pogłębia i rozwija myśl powołania laików do apostolatu, precyzuje cele laickiego apostolatu (tzn. ewangelizację i uświęcanie, chrześcijańskie odnawianie temporalnego porządku rzeczy i działalność charytatywną), definiuje różne pola laickiego apostolatu, którymi są wspólnoty kościelne, rodzina, młodzież oraz środowisko społeczne w wymiarze krajowym i międzynarodowym. Sugeruje dwie różne formy apostolatu laików: apostolat jednostki lub apostolat całej wspólnoty. I wreszcie zajmuje się koniecznością wychowania wszystkich laików do apostolatu.
Nazwa dokumentu „dekret o laickim apostolacie” miała również w duchu Lumen gentium zwrócić uwagę na to, że Kościół jest apostolski jako całość, jako Lud Boży, a nie tylko hierarchia. W różnych misyjnych obszarach świata misję Kościoła można bowiem pełnić już tylko przez apostolat laików.
Pastoralna konstytucja II Soboru Watykańskiego o Kościele w dzisiejszym świecie Gaudium et spes wspomina o apostolacie laików tylko zdawkowo, ponieważ została napisana z innym nastawieniem, niż ma to miejsce w przypadku samego laickiego apostolatu.1 Głównym wkładem dokumentu Gaudium et spes dla apostolatu laików jest to, że rzeczywistość laickiego apostolatu osadza w ogólnym kontekście dzisiejszej sytuacji świata i Kościoła oraz ich wzajemnych relacji, a centralnym tematem konstytucji – „człowiek” – staje się później bardzo ważną perspektywą laickiego apostolatu.
W 1988 roku wydano list Christifideles laici, który powstał jako rezultat synodu biskupów poświęconego powołaniu i misji laików w Kościele i w świecie. Ten apostolski list Jana Pawła II myślowo opiera się na dokumentach II Soboru Watykańskiego, buduje na nich, pogłębia i rozwija je. Celem dokumentu jest ponowne wzmocnienie własnej odpowiedzialności laików w Kościele oraz świadomości tego, że ich udział w apostolacie Kościoła jest niezastąpiony, a więc bardzo pożądany.
Apostolski list Christifideles laici został napisany już z pewnym czasowym dystansem od II Soboru Watykańskiego, więc wszyscy uczestnicy wspomnianego synodu biskupów mieli już możliwość ocenić rozwój i kierunek laików w Kościele. Ojcowie synodalni uznali, że wielu laików w mocy Ducha Świętego podąża drogą świętości i drogą wspólnoty, że wielu laików aktywnie uczestniczy w liturgii, w głoszeniu Bożego słowa oraz w katechezie, że podejmują i wykonują wiele posług i zadań, że następuje rozwój wielu duchowych stowarzyszeń i ruchów, w których członkami są także laicy (por. art. 2 dokumentu).
List nie ukrywa również, że droga, którą laicy przeszli po soborze, nie była dla nich ani dla ich apostolatu w Kościele i świecie całkowicie wolna od trudności i niebezpieczeństw. Wspomina o dwóch pokusach, którym laicy po II Soborze Watykańskim zostali wystawieni i którym nie zawsze potrafili się przeciwstawić. Pierwszą pokusą dla laików i ich apostolatu stało się to, że bardzo mocno skupili swoją uwagę na usługach i zadaniach kościelnych, do tego stopnia, że rezygnowali z własnej odpowiedzialności w swoich zawodach, w społeczeństwie oraz w świecie ekonomiki, kultury i polityki. Drugą pokusą stało się natomiast niewłaściwe oddzielanie wiary i życia oraz oddzielanie przyjęcia ewangelii od konkretnych działań w różnych kwestiach współczesnego świata i współczesnej doby.
W żadnym apostolacie, a więc także w apostolacie realizowanym przez laików, nie można pominąć niezastąpionej roli Ducha Świętego. Także wspomniane wyżej dokumenty mówią o Duchu Świętym jako o życiodajnej zasadzie Kościoła oraz o tym, że to właśnie Duch Święty wspiera Kościół, jak i laików, w wypełnianiu ich misji.
Ostatnim dokumentem, o którym wspomnę, jest apostolski list Jana Pawła II Novo millenio ineunte z 2001 roku. Papież przyszedł ze swoim apostolskim listem, aby w nawiązaniu do przeżywanego jubileuszowego roku 2000 nakierować Kościół na początku nowego tysiąclecia. Aby wytyczyć konkretne zadania, konkretny program. Kościół został zobowiązany do stworzenia skutecznego programu pastoralnego, a następnie głęboko zakorzenienia go w kontemplacji i modlitwie z Bożą pomocą. Wielkim wkładem tego apostolskiego listu jest przede wszystkim podkreślenie faktu, że każda pastoralna i ewangelizacyjna działalność, każdy apostolat musi opierać się na osobistym relacji przyjaźni z Chrystusem, że konieczne jest budowanie i pogłębianie w modlitwie i medytacji osobistej relacji z Jezusem. Dopiero laicy, zapaleni Bożą miłością i oświetleni Chrystusowym światłem, które będą dostrzegać, przyjmować i czytać w Jego obliczu, będą gotowi i zdolni skutecznie wprowadzać w życie myśli II Soboru Watykańskiego o powołaniu laików i ich apostolacie.
I nie pozostawiajmy bez uwagi, że w wymienionych dokumentach znajdujemy również wzmianki o duchowości wspólnoty (AA, art. 4; ChL, art. 29).
Evangelii gaudium:
102. Laicy są po prostu niezliczoną większością Ludu Bożego. Służy im mniejszość, którą tworzą święcenie służebnicy. Świadomość tożsamości i misji misyjnej laika wzrosła. Mamy wielką, chociaż niewystarczającą liczbę laików z zakorzenionym poczuciem wspólnoty i ogromną wiernością zobowiązaniu do czynnej miłości, do katechezy i do celebracji wiary.
Świadomość tej odpowiedzialności laików, rodząca się z chrztu i bierzmowania, nie jest wszędzie taka sama. W niektórych przypadkach dlatego, że laicy nie zostali uformowani do przyjmowania odpowiedzialności, w innych dlatego, że z powodów przesadnego klerikalizmu, który trzyma ich z dala od podejmowania decyzji, nie znaleźli w swoich lokalnych Kościołach przestrzeni, aby mogli się wyrazić i działać.
Choć rośnie udział wielu w laickich posługach, to zaangażowanie to nie przekłada się na przenikanie wartości chrześcijańskich w środowisko społeczne, polityczne i ekonomiczne. Ogranicza się często do zadań wewnątrzkościelnych bez rzeczywistego zaangażowania w wykorzystanie ewangelii do przekształcenia społeczeństwa. Formacja laików i ewangelizacja kategorii zawodowych i intelektualnych stanowią ważne wyzwanie pastoralne.
(Pełny tekst apostolskiej exhortacji Evangelii gaudium jest dostępny na stronach internetowych radia watykańskiego.)
